۱. قصور پزشکی چیست؟
این مورد به وضعیتی گفته میشود که پزشک، دندانپزشک، جراح، ماما، پرستار یا سایر اعضای کادر درمان در انجام وظایف حرفهای خود، برخلاف استانداردهای علمی، قوانین یا اصول پذیرفتهشده پزشکی عمل کنند و در نتیجه، بیمار دچار خسارت جسمی، روحی یا مالی شود.
بنابراین صرف بروز عارضه یا عدم موفقیت درمان، قصور محسوب نمیشود. بسیاری از بیماریها با وجود درمان صحیح نیز ممکن است به نتیجه مطلوب نرسند. آنچه اهمیت دارد این است که آیا پزشک مطابق دانش روز، ضوابط قانونی و عرف پزشکی اقدام کرده است یا خیر.
تفاوت تقصیر و قصور پزشکی چیست؟
در ادبیات حقوقی، تقصیر مفهومی گستردهتر از قصور است.
|
تقصیر پزشکی
|
قصور پزشکی
|
|
هر نوع رفتار عمدی یا غیرعمدی که موجب ورود خسارت شود را شامل میشود.
|
ناشی از بیاحتیاطی، بیمبالاتی، عدم مهارت یا رعایت نکردن مقررات است.
|
|
ممکن است عمدی یا غیرعمدی باشد.
|
معمولاً بدون سوءنیت رخ میدهد.
|
|
در تمام حوزههای مسئولیت مدنی و کیفری مطرح میشود.
|
بیشتر در دعاوی پزشکی کاربرد دارد.
|
به بیان ساده، هر قصور نوعی تقصیر است؛ اما هر تقصیری الزاماً خطای پزشکی محسوب نمیشود.
۲. انواع قصور پزشکی چیست؟
قانون مجازات اسلامی چهار مصداق اصلی برای خطای پزشکی در نظر گرفته است.

بیاحتیاطی
زمانی رخ میدهد که پزشک عملی را انجام دهد که نباید انجام میداد یا اقدامات لازم برای پیشگیری از آسیب را رعایت نکند. مثل:
- جراحی عضو اشتباه
- تجویز داروی نامناسب
- استفاده نادرست از تجهیزات پزشکی
بیمبالاتی
به معنای ترک اقدام ضروری است. یعنی پزشک کاری را که باید انجام میداد، انجام نداده است. برای مثال:
- بررسی نکردن حساسیت دارویی بیمار
- عدم پیگیری وضعیت بیمار پس از عمل
- تأخیر غیرموجه در درمان
عدم مهارت
اگر پزشک بدون داشتن دانش، تخصص یا تجربه کافی اقدام درمانی انجام دهد و این موضوع موجب آسیب بیمار شود، عدم مهارت محقق خواهد شد. نمونه آن انجام جراحی تخصصی خارج از حوزه مهارت پزشک است.
عدم رعایت مقررات و نظامات دولتی
رعایت آییننامههای وزارت بهداشت، دستورالعملهای درمانی و ضوابط قانونی برای تمام مراکز درمانی الزامی است. از جمله مصادیق:
- نگهداری نامناسب داروها
- استفاده از تجهیزات فاقد مجوز
- رعایت نکردن استانداردهای استریلیزاسیون
- تخلف از دستورالعملهای ابلاغی وزارت بهداشت
۳. نمونههایی از قصور پزشکی
در عمل، این پروندهها اشکال مختلفی دارند. برخی از رایجترین نمونهها عبارتاند از:
- باقی ماندن گاز یا ابزار جراحی داخل بدن بیمار
- اشتباه در تشخیص بیماری به دلیل بیدقتی
- تجویز داروی اشتباه یا دوز نامناسب
- انجام عمل جراحی روی عضو اشتباه
- تأخیر غیرموجه در درمان اورژانسی
- انتقال اشتباه خون
- آسیب به جنین در زمان زایمان بر اثر قصور کادر درمان
- نادیده گرفتن علائم هشداردهنده بیماری
- ترخیص زودهنگام بیمار بدون بررسی وضعیت بالینی
البته در تمام این موارد، صرف وقوع حادثه برای اثبات قصور کافی نیست و باید رابطه میان رفتار پزشک و خسارت ایجادشده از سوی کارشناسان احراز شود.
۴. شرایط احراز قصور پزشکی
برای اینکه پزشک از نظر قانونی مسئول شناخته شود، وجود چهار شرط ضروری است:
- ورود خسارت به بیمار
- وقوع فعل یا ترک فعل خلاف اصول پزشکی
- وجود رابطه مستقیم میان رفتار پزشک و خسارت
- اثبات قصور توسط کارشناسان پزشکی قانونی یا کمیسیونهای تخصصی
در بسیاری از پروندهها، نظر کمیسیون تخصصی تعیینکنندهترین دلیل برای صدور رأی دادگاه است.

۵. مجازات قصور پزشکی چیست؟
مجازات خطای پزشکی بسته به نوع خسارت، میزان تقصیر و نتیجه اقدامات پزشک متفاوت است و میتواند شامل مسئولیت مدنی، کیفری و انتظامی باشد.
مجازات مواد ۴۹۵ و ۴۹۶ و قصور پزشکی در قانون مجازات جدید
مطابق مواد ۴۹۵ و ۴۹۶ قانون مجازات اسلامی، اصل بر مسئولیت پزشک در خسارات ناشی از درمان است؛ مگر اینکه پزشک مطابق اصول علمی و فنی عمل کرده باشد، رضایت و در موارد لازم برائت قانونی را اخذ کرده باشد و تقصیری از وی احراز نشود.
بنابراین در قانون مجازات اسلامی جدید، صرف داشتن رضایتنامه بیمار، پزشک را از مسئولیت ناشی از قصور معاف نمیکند و در صورت اثبات تقصیر، مسئولیت قانونی همچنان برقرار خواهد بود.
مجازات قصور پزشکی منجر به فوت (ماده ۶۱۶)
اگر قصور پزشک باعث فوت بیمار شود و رفتار وی مشمول قتل عمد نباشد، علاوه بر پرداخت دیه، ممکن است مطابق ماده ۶۱۶ قانون مجازات اسلامی، مجازات حبس تعزیری نیز در صورت تحقق شرایط قانونی اعمال شود.
نوع و میزان مجازات با توجه به نظر دادگاه، شدت تقصیر و سایر شرایط پرونده تعیین میشود.
مجازاتهای انتظامی سازمان نظام پزشکی
علاوه بر مسئولیت کیفری و مدنی، پزشک ممکن است با مجازات انتظامی نیز روبهرو شود.
برخی از این مجازاتها عبارتاند از:
- تذکر یا توبیخ
- اخطار کتبی
- درج تخلف در پرونده
- جریمه انتظامی
- محدودیت یا تعلیق فعالیت حرفهای
- محرومیت موقت یا دائم از اشتغال پزشکی
محاسبه دیه
اگر قصور موجب آسیب جسمی شود، پزشک یا شخص مسئول باید دیه یا ارش را مطابق قانون پرداخت کند.
میزان دیه به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله:
- نوع آسیب
- عضو آسیبدیده
- دائمی یا موقت بودن آسیب
- درصد نقص عضو
- سال وقوع حادثه
- نرخ دیه همان سال
در برخی پروندهها نیز علاوه بر دیه، خسارتهای قابل مطالبه دیگر نیز ممکن است بر اساس قوانین مربوط بررسی شود.

جدول دیه قصور پزشکی
|
نوع دیه یا آسیب
|
مبنای قانونی
|
مبلغ در سال ۱۴۰۵
|
|
دیه کامل در ماههای غیرحرام
|
دیه کامل انسان
|
۲,۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
دیه کامل در ماههای حرام
|
با افزایش یکسوم
|
۲,۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
دیه یک دست
|
نصف دیه کامل
|
۱,۰۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
دیه یک پا
|
نصف دیه کامل
|
۱,۰۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
شکستگی بینی
|
مطابق قانون دیات
|
تا ۲۱۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان (بسته به نوع شکستگی)
|
|
شکستگی استخوان دست (در صورت التیام مطلوب)
|
مطابق قانون دیات
|
۲۱۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
شکستگی درشتنی یا نازکنی پا (هر کدام)
|
مطابق قانون دیات
|
۲۱۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
شکستگی ترقوه
|
مطابق قانون دیات
|
۸۴,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
شکستگی جمجمه از نوع هاشمه
|
مطابق قانون دیات
|
۲۱۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
جراحت حارصه
|
مطابق قانون دیات
|
۲۱,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
جراحت دامیه
|
مطابق قانون دیات
|
۴۲,۰۰۰,۰۰۰ تومان
|
|
از بین رفتن کامل دندانهای پیشین
|
مطابق قانون دیات
|
۸۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان برای هر دندان
|
|
از بین رفتن کامل دندانهای پشتی
|
مطابق قانون دیات
|
۵۳,۰۰۰,۰۰۰ تومان برای هر دندان
|
توجه: مبالغ فوق بر اساس نرخ دیه سال ۱۴۰۵ و احکام قانون مجازات اسلامی درج شدهاند. در عمل، میزان دیه قابل پرداخت در پاین پروندهها با توجه به نوع آسیب، نظر پزشکی قانونی، رأی مرجع قضایی و سال وقوع حادثه تعیین میشود.
۶. قصور پزشکی در صلاحیت کدام مرجع یا دادگاه است؟
رسیدگی به این پروندهها بسته به نوع شکایت ممکن است در چند مرجع انجام شود.

دادگاههای عمومی
اگر بیمار مطالبه دیه یا خسارت داشته باشد یا موضوع جنبه کیفری پیدا کند، پرونده در دادسرا و دادگاههای عمومی کیفری یا حقوقی رسیدگی خواهد شد.
دادگاه انقلاب
دادگاه انقلاب اصولاً مرجع رسیدگی به این موارد نیست؛ مگر اینکه موضوع پرونده با جرایمی که در صلاحیت ذاتی این دادگاه قرار دارد ارتباط مستقیم داشته باشد.
سازمان نظام پزشکی
تخلفات حرفهای پزشکان در هیأتهای بدوی و تجدیدنظر سازمان نظام پزشکی بررسی میشود.
سازمان تعزیرات حکومتی
در برخی تخلفات حوزه درمان مانند گرانفروشی خدمات، فعالیت بدون مجوز یا تخلفات مرتبط با امور صنفی و درمانی، سازمان تعزیرات حکومتی صلاحیت رسیدگی دارد.
رأی وحدت رویه در خصوص قصور پزشکی
در سالهای گذشته آرای وحدت رویه دیوان عالی کشور نقش مهمی در ایجاد رویه واحد برای رسیدگی به پروندههای خطای پزشکی داشتهاند. این آرا بر لزوم بررسی نظر کارشناسان تخصصی، رعایت اصول دادرسی و تفکیک مسئولیت کیفری، مدنی و انتظامی تأکید دارند و در موارد مشابه برای محاکم لازمالاتباع هستند.
۷. نحوه شکایت از پزشک
بیمار یا اولیای قانونی وی میتوانند پس از جمعآوری مدارک، شکایت خود را ثبت کنند.
مراحل کلی عبارتاند از:
- ثبت شکایت
- ارائه مدارک پزشکی
- ارجاع پرونده به کمیسیون تخصصی
- بررسی کارشناسی
- صدور رأی مرجع رسیدگی
مدارک لازم برای شکایت
مدارک مورد نیاز معمولاً شامل موارد زیر است:
- مدارک هویتی
- پرونده پزشکی
- نتایج آزمایشها و تصویربرداری
- نسخهها
- رضایتنامهها
- مدارک بستری
- اسناد پرداخت هزینههای درمان
- سایر مستندات مرتبط
کمیسیون پزشکی برای رسیدگی به قصور پزشکی چگونه عمل میکند؟
کمیسیون پزشکی متشکل از پزشکان متخصص همان رشته یا رشتههای مرتبط است.
این کمیسیون با بررسی:
- مستندات درمان
- اظهارات پزشک
- دفاعیات بیمار
- استانداردهای علمی
- پروتکلهای درمانی
اعلام میکند که آیا قصور رخ داده است یا خیر و در صورت وقوع، میزان تأثیر آن در ایجاد خسارت را مشخص میکند. نظر کمیسیون معمولاً یکی از مهمترین ادله در تصمیمگیری مراجع قضایی محسوب میشود، هرچند قاضی در نهایت با توجه به مجموعه دلایل پرونده رأی صادر میکند.
۸. نقش بیمه مسئولیت پزشکان در پروندههای قصور
رسیدگی به پروندههای خطای پزشکی ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد و در صورت صدور حکم، پرداخت دیه و خسارت میتواند بار مالی قابل توجهی برای پزشک ایجاد کند. به همین دلیل، داشتن بیمه مسئولیت حرفهای برای پزشکان و سایر اعضای کادر درمان، یک ضرورت محسوب میشود.

پزشکان پیش از خرید این بیمه بهتر است با مفهوم، پوششها و شرایط آن آشنا شوند. در مقاله بیمه مسئولیت پزشکان چیست به بررسی کامل این بیمه، موارد تحت پوشش و اهمیت آن برای جامعه پزشکی پرداختهایم.
بیمه مسئولیت پزشکان در صورت احراز مسئولیت قانونی بیمهگزار و مطابق شرایط و تعهدات مندرج در بیمهنامه، خسارتهای مالی ناشی از دیه یا جبران زیان واردشده به بیماران را تا سقف تعهدات پوشش میدهد. این موضوع باعث میشود پزشک بتواند با آرامش بیشتری به فعالیت حرفهای خود ادامه دهد و در صورت بروز پرونده، از حمایت مالی بیمه برخوردار باشد.
اگر قصد خرید این بیمه را دارید، بیمتک به عنوان پلتفرم دیجیتال بیمه حافظ، امکان خرید آنلاین بیمه مسئولیت پزشکان بیمه حافظ را فراهم کرده است. از آنجا که بیمتک بهصورت تخصصی محصولات بیمه حافظ را ارائه میکند، پزشکان میتوانند ضمن دریافت مشاوره، بیمهنامه متناسب با نوع تخصص، سقف تعهدات و نیاز حرفهای خود را بهصورت آنلاین تهیه کنند.
جمع بندی
قصور پزشکی زمانی اتفاق میافتد که پزشک یا کادر درمان در انجام وظایف حرفهای خود دچار بیاحتیاطی، بیمبالاتی، عدم مهارت یا تخلف از مقررات پزشکی شود و این موضوع موجب ورود خسارت به بیمار شود. با این حال، هر عارضه درمانی یا نتیجه نامطلوب، بهتنهایی نشانه قصور نیست و اثبات آن نیازمند بررسی کارشناسی و احراز رابطه میان عملکرد پزشک و آسیب ایجادشده است.
در صورت اثبات خطای پزشکی، پزشک ممکن است با مسئولیتهای مدنی، کیفری و انتظامی مانند پرداخت دیه، جبران خسارت یا محدودیتهای حرفهای مواجه شود. از این رو، بیمه مسئولیت پزشکان نقش مهمی در مدیریت ریسکهای حرفهای دارد و میتواند خسارتهای مالی ناشی از مسئولیت قانونی پزشک را تا سقف تعهدات بیمهنامه پوشش دهد. داشتن این بیمه به پزشکان کمک میکند با اطمینان بیشتری به فعالیت حرفهای خود ادامه دهند و در برابر پیامدهای مالی پروندههای قصور از حمایت لازم برخوردار باشند.